Skip to main content

Full text of "De praecipuis, quae veterum philosophorum de summo bono fuerunt, sententiis [microform]"

See other formats







»6 f M 



Jdl)xefSibeticl)t 



[ 



£ 6 < t 









hM iRotttjgltclje (ffiijmttaitum m JDiiMiorf 

{jt bem @d6ulia|>te 1836 — 1837, 

^ ( t u) e l d) e m 

.' |u ben &f{entn(i)en ^rufungfn am 7. unb ^ Septembcr 

V" 

^ ' r T g e b e n fi e i n l a b e t 
-,.. b t r 2)itecior be*®t)mnafium5 



'^"-■^fe: 



I^A'' *-'•- '.^- ■^.•' k'. '*»»;'^*'' 



W. ^r. lCiRlnisd^ 



V 'iib Praefatus est vde praeciguis^ qua c veterimi _4iliUosoph oriirn de 
» * .«sumrao bono fuerunt , sententiis/TDr. Guj]. - H i 1 d e b r a n d . Prof, 



•*%' 



■ ' " / 

♦ /' 



£) ii f f e l b r f , 
flcbcudt in bft 3- <?• iDanjcv^fdjen S5ud)btuc!ctei. 1»37. 



> . •■''* V/V .-•■ •■ 



• ■ 




' '.. '■ 

tiVi-i 






• , • ■ 1 < ■ ■. , 




.-;•.■: ^ . 


- ■ *, . . r.. -w 


K ■ V ■" ■ - *■•' * 


:> -^ ■^ 

1 


• »• ^ '• ' ■- i?-^^ .•■ • 5 *?t ■' ■' • 


. 


• : ■ '. ...■ . 



4'- 



^ 



# • 






"f 



>< 



i .'.* «-^ 



1# 




*■- ■* • % 

"■<f^ h^i *ft5r'ti-/'iffc''*t ■ 



% 



*■ ■ 






..^lt ;.!-.• •.^/-.■^"i: •■■!*. 



# 



;i 



:-^ 



t 



• % 












M r*'. 



GOMMENTATIO 



DE PRAEaPUIS ■ QUAE VETERUM PHILOSOPHGRUM 
.^■■h,. DE SUMMO BONO FUERUNT, SENTEINTIIS. 



s: 



P A R T I C U L A I. 
EXPUCATUB, QUAE FUEBINI PLi^NIS ET ABISTOTELIS DE SUMMO BONO SENTENTIAE. 

V<">B onnis aactoritas philosopbiae, Cicerone indice '), in beata vita consietat, nemini 
•ntem beata'} rjta conting-ere possit, n\el cai et quale snmBium*) bonnm sit et qno modo 
a comparetar, pIapft^|Vrepectai» et cog^nitum*) est, facile apparet, illam phiiogopbiae 
disciplinam, qna de re^s expetendis ac fug-iendis quaeritur, non solum ad cognitionem 
remm dig^nissimam ac liberallssiinam, verum eliam ad actionem vitae ulilissimam, immo 
plaae necessariam esse ^). ^ ' 

AoeMit tamctt vd sic, ot no^illsaitoa ac pnlcherrimf baee pbilosopbiae pars, qnae, 

•i vtiNtatem ex ea in humannm ^nos redundantem spectas, omnium facile princeps est, 

II .1 .1 .1 

1) Cf. Cte. de Fin. 5, 5. 5ed qninn beata vita qnacratnr, idq«e sit nnDBi , quod philosophia 
spectare et sequi debeat, — in eo nonnanquam variari Tidetnr. 

1) Cf. Cic. Tnse. 5, 10. Neqve nlla alia bnic vert>o, qnnni beatnm dicimas, snbiecta aotio est, nisi 
secretis malis omnibus, cnmnlata bonomm oMaplexio. 

3) Cic. de Fln. 3, T. Sentis enim, credo,^ me iam din, qnod riXog Graeci dicnnt, id dicere tnm 
extremnm, tnm nltimum, tnm summnm. Cf. Beier ad Oif. 1, 2. p. 11. 12. 

4) Plato Sy-mpos. p. 206. a. Hidv ys ukko isiv, § eQwaiv ol uvd^Qtanoi, ij t5 u'/u&5. (Varias 
, aatem vocabnU uya^ov sigaificationes subtiliter cxplicnit Baumgartea-Crusias de PbiUbo Piatonico 

P, 4. Lips. 1809.) Aristot Ethic. Mietun. 1, 1. TiQO^ tov ^iov ^ yviaaig uvrS (t5 uyu&5) 
fieydkijv extt Qon^Vf Ac Seneca £p. 95. Proponamus oportet finem summi boni, »d qnem 
nitamnr, ad qnem omne factum nostrum dictnmque respiciat; veluti navigantibus ad aliqnod 
sidtts dirigendus est cursns; vita sine propo^|p yaga est. 

5) Plato de Bep. VII. p. 519. b. ToSt ox eixog xui uvuyxrj — fxr^Tt re? unuiSfvTSq xui uXt^- 
d^e/ag dnetQOg ixavmg av noTC noXiv eniTQonevaai, f^i^re t5; iv nuiSttu ico/neveg 
SiaTQt^eiv diot TsXog, tsc hsv, oti axonov ev t^I /S/'w ovx exsaiv evu, 
O SO/a^ofiivag dtt anavTU n QUTTttVf a uv nQUTxaaiv x. t. X. 






i 



— 8 — 



mI nascendi ordlnem oroniam prope postrenu sit"). Nun, nt lonicos philesopliOB taceam 
atqae Eleaticos, ne Italicos^) quidem in ethica diBcipIina coadenda Miltam profecisse constat; 
anuRique Democritu^ ^) dilig^entius de summf bono quaesivisse rectc dixeris. Unde a So- 
crate^) tanquam capite et orig^ine omne fere initium doctrinae Bubtilloris de moribas repeten- 
dum putarim, quem ^&6k9yov Sextus Empirfcas verisalme appeTll^it. At, quam nullam ipse 
litteram scripserit, vei propterea auctor scholae cuiusdam vix merito dicendus fuerit Qoare 
oescio an rectius ac melios dispntatio nostra de rariis, qnae de sanpafo bono fnenmt, senteiittts 
a Platone nobilissimo illo ac clarissimo Academiae aactore ordiator, cuias philosophiae hoe 
praecipae ebtigit, ut, qaom caeterae modo a docttBsImis quibubqie -^Mic^ebntfea enitne- 
rint, modo desertae obsolevcrint, ipsa pari prope fastigpio steterit in utraqae fortuna '"). 
Llcet enim multi eius philosophiam non tam dectrinam quandam quam initiationem ad per- 
cipiendam virtutcm appellandam dictitent"), quippe qui neqne principia doctrinae suae 
bene firmarit et illustrarit, sed ea temere sumserit ac |«inerit^^), et saepe iisdem vocibus 
alias long-eque diversas res significarit '^) , laude tanen tllk, qna malta ac raria prae-^ 
cepta vivendl ad disciplinae cuiusdam formam et habitam rcdegisse semper celebratus est, 
minqaam privabitur. 

Nimirum quemadmodum philosophiae Platonicae hoc faira«J}ropoBitnm abnnde con- 

stat "),nt hominibus ad veritatem*'**), immo ad sapientiam "^) ifvpieqtte natone imitatio- 

«■■ 

6) Cr. RuhiikeiiU Oratio de Graecia, artiam ac doctrinamm inventrice ^. 68. . - .r^ . -. 

7) Cf. Arist EtJi Magn. 1, l. notoro? juev ev svBXfiQtjoe Ilv&ayQ^ ntQi dfffTijg fiHfty, 
&x op&iog Ot. Cf. Brandls Gescb. d. Gr.-a«m. PhUo«wlua T. I.pc493. StalUwini FhUa». Froieg. p. 17. 

8) Cf. F. W. Bircfaari^ Fragmeste der Morat iea Deaocritas. Miita 1834. De qw Vemlaaiia 
Opasc. p. 652. Neque Aristotelis pagnae et dimicationes , qni Ottomaiinonun more de regno «ho 
philosophiae anxius erat, iiisi fratres tmcida&set, tantom sna violcntia, nec etiam Platonis maiestas 
et solennia tantum reverentia potuerunt , nt philosophiam hanc Democriti delerent. 

9) Cf. Dlssenias, Progr. de philosophia morali in Xenophontis de Socrate oommentariis tradita. Got- 
ting. 1812. et Kfihner de Cic. toeritis iii philos. p. 138. sq, , 

10) Rabnkenius 1. 1. 

11) Ib iis V. C. van Hensde, Initia pbilos. Plat. VoL III. P. 1. p. 254. 

12) Cf. StalJh. Proleg. in Phileb. p. 85. et 88., nbi Minet, non tam docuisse qaam sumsisse Platonem, 
summnm bonnm in u).Tj9-fi'a, av/ttjutTQia et xuXXei ponendnm edse. 

13) Cf. V. Heusde Vol. II. P. 111. p. 103. Stallb. Proleg. in Pbileb. p. 95. Wyttenb. Opnsc VoL 11. 
p. 94. ed. Friedemann. Velut vocabulo S^tog qnatnor easqne diversas Bigniflcatioaes trlbait, voces 
aatem fidog, iiiia, naoudtiy/LtaTa, uya&uv diverso modo asnrpat.' 

14) Heusde L L VoL II. P. III p. 4. 

14 *) Phacdr. p. 249. e. nuaa fih avd^Qwna x^Xh fvati xtd^ittTai tu oyra. DeHep. VI. p.490. c. 
r^ya/iiivijg Sq uXtj^ttag, mc uv noTt, oi/Liai, (paifttv, avTJj /oq6v xaxwv dxoXad^/jaat. 
Cf. Fr. Ammon, Ueber die Wahrheit als hSchstes Moralprincip. G«tting. 1803 et 1804. 

15) Sapientiam, id est (fQovtjaiV, de qua dc Leg. 1. p. 631. c. dicit : P i*]. n^coTOV av TWV 
&ti'cov ^'fuovsv igiv uyu&ov , fj «foovtjoig. 



'•yaj^WH?» 



lem dox^^set et maffartra, iUr afmiac» in tk pbilesophia ve) m«di«criter Terutnm l^ 
^it, Fiatoaan, qnam Ueis "*) iaHi|>am principiifl saam philosopiiiam snperstnimtf inpri^ 
ml« ai» idea boni *^ sive -perfecti gpecie ae fMma prOfectam esee, qnan ipsam ideam l»oni 
canuam et reritatis ei scientiae") 4i^ellat, coiasqae omnia, quae nobis bona appareant, 
esse participia affirmat'^). 

r.><,i.:j fdekB MitemPlatoiils, qoaeslnt, qnnm multam ac rarle olim qnaesitum ac disceptatum 
•il^y^^am vel nostra aetate, qnales intellig^endae sint, ambig^itnr ^). Equidem cam iis^ 
q«i pbilosopliiam Platonicam nM leyiter pervagati snnt, sed in ea vitae qnasi tabemacn- 
Ittm posncmnt, nonalias eas esse affirmaverlm, quam- perfecta quaedam excmpia^'), quae 

IB) Timaeufl p. 47. c. SoiQfjffaa&tti' rt (zhv 9^tov) oipiv, Tva rug ev &Qav(o t5 v5 xaTtJdjTfj 
' ntQioSsg, XQi]aai'fit9-a ini rug ntQupoQu; Tug Trjg na^' fj/xtv Suxvofjatoog, avy^^tvttg 
hctivaig aaag, draQdxTotg rtraQayftiyag, ix/nu9^6vTfg Se xai Xoyia/uto xard (fvaiv oq&6~ 
rtftog fxeri/ovTtg, fitfia/ntvot rdg t5 S-tS (i. c. xoa/te) ndvTcog unlaverg oaag Td$ ev 
jy/uv ntnXavrjfiivag xuTast]aai'/ie9^a. Parmenides p. 132. d. xuTUfaivfTttt ftoi coSe exetV ra 
ftev fiSt] Tavra^aaneQ naQaSeiyfiura egdvai rfj (pvaii' tu S' dXXa rsTOtg ioixtvat 
xui tivai Of.ioici0mt. x. t. X. Phaedo p. 99. a. et p. 100. b. ef. StaUb. Proleg. in Phileb. p. II. 
22. 23. Mnlti temere^ patant, Platoncm seotentiam snam de ideis in Parmenide et Pbilebo exposnisse) 
tdeo^e Bnblimitatem Platonis ex ipshis scriptis cognoscere cnpientes^ continuo in hos dialogos 
imroiaBt Cf. ran Hensde VoL II. P. III. p. 208. 

17) DeRep. VI. p. 505. *. ^ tS dyadS iSia fteytsov fid^rjfta, tj Sixata xai r^XXa 
nQog/Qtjadfteva /Q^atfia xai (og>eXtfta yiyveTou. 

18) De Bep. VI. p. 508, e. T5ro To/yv»» to t^v dXi^&ttav nuQt/ov roig yiyvcoaxoftivoig xui tm 
ytyvciaxovTi rrjv Svvafiiv dnoSiSov, Tqv t5 dyu95 iSiuv (pd9i tivut, uiTiuv S' inig^- 
firjg oauv xui dXrj&tiag, tog ytyvcoaxoftivrjg fiev Sid v5. 

19) De Rep. VII. p. 517. b. t« S' uv iftoi ^utvofitvu STm*(f>ui'vtTUi, iv tw yvcoorw TtXiV' 
raia ^ t5 dyu95 iSia xui ftoytg oQuadut , ocp^tiau Se avXXoytgia tivou , (og uqu 
nuai ndvToiv uvttj oq&cov rt xai xaXtav uiTiu x. t. X. 

20) Cf. V. Heusde, Init. phil. Plat. Vol. II. P. III. p. 74. 

21) Idem p. 100. et Ackermann, das Christliche im Piato nnd in der Platoniscbcn Pbilosophie. Hamb. 
apud Perthes 1835. p. 221. ubi haec Ritteri verba aScrt. Gott kann nicht irmer seyn, dachte 
Plato, als die Menschenvernnnft. — Und dic Prodnctivitfit Gottcs kann nicht schlcchtcr sejTi, als 
dic des Mcnschen. Prodncirt der Menscb nach Vcmnnfteinsicht das Bcste, so Gott noch vicl mchr. 
Was aber Gottes Vcrnonft als das Beste dcnkt, das ist nicht mehr blosser Gedanke — es ist 
Wcsen; und doch ist es andrerseits wenigcr als handgrciflich Wirklichcs, es nut nicht in die 
Sinne u. s. w. tdem definit eas ita: Nicht cinEclne fur sicb seycndc Dingc, Kr&fte odcr SubstanEcn 
sind die Ideen, sondcrn nur untcrscheidbare Bestimmungen in der gottlichen Vernunft, nach wel- 
cben das Wabrc in den Erscheinungen der Wclt und in der Wissenschaft sich ordnet. Cf Ackcr- 
mann L L p. 186. Der letste und hSchste Grond des Sejns ist das Gute. Die Idee des Guten ist 



— 4 — 

uUit4 c»g\i»nitm. M iudioiBduin, Ua »i fiKieadaai sltqaid sive iafonnaadam ■«cessaxiM 
■||t»ui Atqve, qaum ipsae ^ionnisi io mundo non »da|>ecUbiii yersa^i dicantar, Bemo,:^ai 
la ad^pectabili aianio vcreatur, ad co^itioamB earum aiia ria perveiMrit, qaam totiu» anlmi 
cooverslonc^^) ad boni Ideam, quam qui coaspexit, coatemtiB rebns bumaais in contemplaB4is 
divinis rebus occupatus est quam maxime. 

Tenendnm autem una ac simul eat, quap deus'^) ad baoc idcam boni^) mnndum 
procrearit^^), eumqne hanc ideam semper intultus atqie intnena conservet ac ^bemet (mnndiis 
aotem bic, quem cemimag, simolacrnm est aiicuius aetemi), fieri ^^) qaidem posse, ut pwfecta 
luec exempla homines imiteatur a^r^ado, ut assequantur antem agendo fieri non poase'^), 
lu uno enim deo perfectio sumnia est; licetque homini ad iliam in infinitum ^uidem pnb; 
cedere, attingere autem eam licebit nunquam ^^. — Qoodsi, omissa hac paullo obscuriorc 
summi bpni descriptione, quaerimus, quoniodo ad communem sensnm et intelii^entiam 
accommodate summum bonum definiverit^^), invenimus^eum hoc praecepisse, nemiJiem in 
possessionem eius alia ratione venire posse, quam ut similitudinem -^) qnandam Dei per 

' die hSdiste Idee des erkeniilKiren Scyaa. Die Ideen sind Grundlage des Seyns, weiche oline in 
der Ersclieijning je yoUkommen herrorzutreten fflteraH «if ihr Seyn sMt^welsen. 

22) De Eep. VII. p. 518. c '^vy oXrj tJj rpvxjj ix ra yiyvo/ttevs ptpwtxrfov ctvoi., etag 
av fig 10 ov xai r» ovrog to (pavoTarov SvvaTt} Yev/jToi dvaa^^ea&ai d^twfievif t5to 
8' eivat cpafiev Tccyad-ov. Cf. Gotthilf Gernhard-in Act Soc. Graec. Lip». VoL L V»^ IL p. 223. 

23) Devm autem Plato dicit eaae numea longe perfectiMinnn , fontem pereiinem omnis veritatii*, pnl- 
chritudinis et vlrtutis, rationem infinltam, qnae ■empitem» eonun, qnae rcrera onnt (Tcoy 
OVT(o; oVTCDv), corilhnplatione occnpata sit. cf. Tim. p. 30. a. D6 Bep. II. p. 319. aq. Stailb. 
Phileb. p. 22. Definitiones Platonis p. 411. a. ^eog l^wov u&avtnov , avTa^xeg nQog evdat- 
fioviav aaia aiSio;, T^g xuyad^a (pvastog akta, 

24) De Rep. X. p. 596. b. c. 

25) Tim. p. 29. a. ei ftlv Sij XaXog egiv oSe o x6a/itog, o xe StjfttSQyog dya&og, StjXov 
tag noog t6 diStov eliXenev. Alio loco mondum ayaXfta rs ^c& vocat. Cf. RohnlE. ad Timaei 
Lexicon p. 6. 

26) Cf. Stallb. L L p. 20. A 

27) DeRep. VI. p. 505. e. o (jo dyad^ov) Siwxn fiev unaaa V/v;if^, xut Tsrs evfxa Tiuvxa 
nQuTTft, dnofiavTevofiivtj Ti elvai , dnoQyaa Se xai ex e/saa Xu^eTv Ixavtog r/ 
TTor' iff/V, ovSe nigtt /Q^aua&at fioviftfo, oTa xui neQt tuXXu. 

28) Cf. Heoade L L VoL II. P. IIL p. 100. .«' ' 

29) Noli aatem de interiorc quadam doctrina Platonis, sire iatoTfQtxj^, cogitare. Cf. Ackerraann, das 
ChristUche im Platon p. 202. Nota 1. Caetemm de Platonis bono pecuUarem libeUom conscripserat 
Aristuteles. Cf. Brandis, Gesch.^ der Gr.-RSm. Philosopbie. T. I. p. 27. 

30) Hiiic ia Th^aeteto, qno in dlalogo magis, quid ooo sit scientia, quam quid sit, ostendltar, p. 176. a. 



- 5 - 

rftMi onnieni refiitre j^de«t Adsiiiillltadiiiein iAteni illam sire divinitatem ee faenios eoqne 
toliig peryeniet, qdo ma^is Tei^i dnctns anore ad integram Intaminatamqoe reritatem, 
paletfritaditienl sineeramqne yirtotem sire pt^ se slve per artes a() disdplinaa atque 
rirtates processerit. Quam ipsam Platonis sententiam, quo melius ea perspiciatur, eo aeca- 
ratiua explicare iaverit. Veritatem^^ eoim non aliud intelligit, qaan qaod est, non fit 
ao nascitair, qu^d iien aliud alip tempore est vel esse ridetur, sed quod idem est perpetoo; 
pulcliritadineifr autem praestantiam illam intellexit, quae iaterna perfectiane, non extema 
spec^e cernatur, quum alii eam contineri partium harmoBia, iJii varietate summa iii sammfi 
unitate existiaiareiit^^}; virtutem '*'') denique Ba«itatem, sive illam animi et corporis virium 
conspirationcm atque concentum, qui cum veritate consentiat, sive jiarmoniam ^) , qaae e 
consensu omnium cog^itationum et actlonum oriatur^''). 



6i6 ttai ntiQua^ai ;r(>jy evS^ivie htttat (fevyttv oxi ru/iea. (f>vyii Se o/uoimfn^ Stot 
teava t6 Svvaxov^ ojuotwaig tfe dittaiov xai oaiov /ueru >pQOv^at(og ysviad^ut. 
et. ib. Heindorf p. 401. Diog. Laert. 3, ^8. Lipsins ad Stoic. phil. manadHetio L. U. dissert XIX 
Omiies enim germani Socratioi yirtntcm rocaiuutt xaX,oxayu9^tav , ita nt nec pulchrnm a^stima- 
rent, nisi qaod boaini, nec ]>onam, nisi quod pakhnun esaet. Cf. Xenoph. Memorab. 3, 8, 5. 
Similiter deL^.IV^{^7I6. b. d^kov S/j x5t6 yt, cog xtov l^vvuxoXad^r/aovxmv eao/utvov xw 
&etti Jti Stuvotj&rjvai nuvxa uvSqou De Rep. X. p. 613. a. e yu^ dt] vno yt &t(av noxe 
UfttXeixai, og uv nQod^v/^tia&ui i&eXt] Sixutog yiyvead-at xai intxtjStvcov u^txtjv, 
eig oaov Svvaxov civ&poinio 6ft(>t5a&ui &f(o. Hinc Platarchas de recta rat. aadleadi c. I. 
Tuvxov igi xo enta&at &e(p xai ro nei'&ea&at kdyoK 

31) ctHensde L I. Vol. IL P. UI. p. 114. AeBesidenns ap. Sext. Empiric. adv. Mathem. \1U. 8. dixerat: 
dXfj&Jj fihv tivui xu xoivtag nuai (fuiv6f.ttvu, xjjtvStj Ss xu. /li^ toiuvtu. Stoici antem 
hoc ita definiebant, qaod ita impressum est ammo ex eo, unde est, nt esse non possit ex eo, 
nnde non est. 

* 

32) Hensde Vol. I. p. 163. et VoL IL P. III. p. «IT, 

33) De Rep. IV. p. 444. d. uotTTj /nev UQa, (og eotxev, vytnd Te Tig av eijj xui xdXXog xai 
tve^iu rpvx^g, xaxiu Se, voaog Te xai aiqxog xai ua&ivttu. Alio loco ^ ^tkxigfj t^ig 
&V11XV ttaa xa&' avTtpf inatvtTrj. Saepe wtntem dicit id, quod rem, cnl inest, in sao ge- 
Bcre bonam perfiectemqae praestat. Cf, Grossraann, Spec. lex. Plat. Altenb. 1828. 

34) Cr. Wy^tteab. in Plat Phaedonem p. 127- 

3.>) Timaeos p. 81. e. fii'a 6e aatTT/gta nQ6g a/ifoo , /ii^Tt rtjv ^pv//r]V uvtv a(a/tuxog 
XLvttv, /itjTe am/ia uvtv \(fv/^g. De Bep.iX. p. 591. d. oyt v5v e/cav uti Trjv iv tw aco- 
ftuTi UQHOviuv Ttjg iv ttj rpv/fj evexa avfifcDVtug uo/tioTTO/itvog (puivtTui , iuvnto 
ni^kXri Tji ukT}&tf(f /isaixog tivui. U)ld. UL p. 401. a. xai i/ /itv da/T]//oavvt] xai d^Qv^- 
ju/a x«i dvaQ/to5i'a^ xaxoXoy i'ag xtti xaxor^d-ti'(ig uSeXipit, t« 3' ivuvxiu x5 
ivHVTia, aca(fQ0v6g xe xui dyu&S ij&og, dStXfd r« xui /ti/ii^/4UTa. 



.{{ . ConUQeti|r aotem vfrtoa e Phtofis senteatia qaataor tlKs p^tij^vs, quttntti 
]>riiBa,,>e9t «api«Bti* ^), altera iastitia^''), (ertia tcmperaatia *?),, qoarta ^otHtmr, 
do^^), qti^rum virtotnm ordinem ac serieai pro diverso disputationJs iia^) queai seqvttilKj; 
4ivers0 mpdo constituit. 

'< '' Se^ prlieter Iiunc mo£am ac rationem ad' divinttatem propfus acc^edendl, sive ad si-' 
nilitodinem qoftnriiim dei perveniendi, duas Aliai^commemorat, qaibas homo summi bonl, 
ffuantiim fieri potest, particeps fiat; qaarum alteram volaptatam ac sapientiae prodentem 
cosiunetionem '*<>), alteram mortis medttationem'*^') hppdlat. Nimirum, qnum per commer<^ 
civm iilad, quod corporis et anfmi est, homo duo^^) bonorum ^nera sectctur, quPrum 



36) De Leg. III. p. 689. d. aXX' fj xaXkt^rj xal /Ufy/V? Tcov avfi<pa>vimv fityi'?/] SixaioTar* 
av XtyoiTO ao<pia. Cf. Protag. p. 352. d. et Cic. de Fin. 5, 19. Veteres philosophi in beatomm 
iiia«liii fingunt, qualis futim sit vita sapieBtiumy q«o6 ■ftii alind actoroa patant, nisi ut omne tempus 
, inanireudo ac disceado in naturae cognitione coafniWit. Cf. Heoffde L 1. VoL III. P. I. p. 94. 

87) De Rep. IV. p. 443. c. fj Sixaioavvrj — & nt^t z^ e%a TtQu^iv xmv airs, akXa ntoi 
TfjV ivtog, log uXrj&cJi nsQi cavTov xat ra eut^S x. t. X. Instftiae notio apud orientales 
pariter atqne occMentales gentes inornm Integrttatcni complectebatur, y^4*Kaioq diceretnr Vir bo- 
has omnibua Tirtntilius ad bene vIvehdBm instrseios. Cf. v. Heusde Volnln. P. I. p. IIT; 

38) De Rep. IV. p. 431. e. oQug sv, OTi inieixmg e/tavrfrd/tf^a uqti, cog uQiiovta xivi ^ 
atorpQoavvrj coftot'iorut ; Cf. Hofnneisteri egregium libeUum de Platonis aoatfQoavvij. lam 
HeracVitus, teste Stobaeo Serm. 3, 84., dixerat: aoig^QOVSiv UQiri] fityt'^!]' ' xai aotpt't] , 
dXtjd^ia Xiyeiv xai noietv, xara tpvaiv inatovTug. ' ' ' ' 

39) Protag. p. 360. d. ^ aofia uqa rmv Seivtov xui fx}] Seivwv avSot'a sartv. EtdeRep. IV. 
p. 429. c. eXeyov uvrrjv (jfjv uvSQt'uv) atoTtjQiav rb sv re Xvnaig ovra Staatotead^ai 
avrfjv xui iv fjSovaig xai iv iniS^vfit'uig xai iv (p6(ioig xai ftt] ixiSdkkeiv. 
Cf. Snetiilage, Uebcr das ethlscbe Princip der Platonischen Ersiehung p. 8. Berlin 1834. 

40) Phileb. p. 61. e. ox5v ei ruktj&i^ura Xft^/nara exariQug (jlqg rs ^Sdvijg xai Ttjg 
init;fjf.ir,g) tSoiiiev nQtorov avftfii^iavrtg , uQa ixavu ravta avyxtxQUfiivu roj' dya~ 
nfjToraro V (it'ov uneQyaaufieva nuQi/etv fjfitv, fj rtvog srt nQogSeofieS^a xai rtov 
fif] Toiartov; ifioi yav Soxei Squv er6. Ibid. p. 61. a. ex5v xo yt rikeov x(u nuaiv 
aioerbv, xui tq navrunuatv uyudbv, uSirsQOV iiv THTtatf sit]; qui dialogas exercitationem 
omnlno dialecticam coatinet, non ethicae Platonicae sive flindamenta sive doctrinam. Disputat autem in eo 
contra Democritum, Sophistas, Aristippum, alios, qni sunmram boiHim i» volvptate positott esse 
existimabant; ac postea docet, veram voluptatem e cognitione et virtute oriri. De Rep. IX. p. 583. d. 
ti uQu TO nktjQHaO^ui rcov (pvaet nQogi]Xovr(ov ijdt! i^i, ro rw ovrt xui twv ovriov 
nkt]QSftevov ftdkkov fidkkov ovrtog re xui dkij&eseQtog /at'Qeiv 5,v notot fjSovfi uktj&et. 

41) Phaedo p. 67. d. to fiskeTtjfia uvrb thto «fft tcov (ptkoaocpmv, kvatg xai xtoQtafibg 
xf/v^fjg unb acouarogj quae sentcntia fiiit efficetcissima ad doctrinam de abstinentia excitandaic. 

42) DeLeg. I. p. 631. b. Sinkd Sk dya&u iqi' T(t fi6V dvd^Qointva, ru^Se ^sia. fiQTijrai S' 



— t — 

aiten hamana, alter* iiviaikiPiatoBi dlcaAtar (huBuna enim giut, bona valctado, palchH- 
tado, robnr ac diritlae; divina aiteni, pradeotia, temperantia, iustitia et fertitudo), Bonnisl 
teaiperameato ^aodam utrorumqae felict ipsa felicitas '^'^) efOci potest. 

Inprimis autem, quod Itene tenendura est, cpntemtu humanarum reram'^) ac divina- 
mm studio indefosso, Biye praf^taratione animi ad futuram vitam, ubl praemia amplissima 
virtute functum, poenae «utein. yitiis'^^) deditum certo manent, ad summum bonum 
pervenias. — Quibus expositis facile intelligitur, omnem Platonis philosophiara beatum 
yitae genus spectasse, neque ipsuin in eo philosophorum genere esse referendum, qui vir- 
tutem anice propter se ipsam expetendam esse praeceperint, nuila prorsus felicttatis ratione 
liabita'*''). Nam non'mQdo cum virtute coniunctam esse docuit infinitam beatitatem, verum 
etiam post mortem constantes virtutis cultores, optima ac laetissjma quaeque sperare 
iu^sit"^). 



Siniillimam snmmi boni dcfinitionem, licet aliam viam ac rationem in eo indag^ando 



' «f Twv &si'cav &uTfQoc £;t 6e tu [xsv iKUTXOva, wv r^yitTUi fXfV vyina, xuXXo; de 

StVTfQOV, t6 a' TQITOV ia)^Vq, TSTUqTOV $6 StJ nXSTOg, S^ 71010TOV UV TlioV 

d^sitav 7j)'ff.iov5v igiv uyu&ov , fj q^Qovrjai;, dtvTtQov Ss (xstu v5v auxpQtav yyv/fjg 

*itif — TQITQV UV ii'?] dlXMOaVVt] , T6TU(JT0V Ss UvSqI^O. 

43) Qaare Socrates in Pbaedro p. 279. b. ita dicit: <a fi^ke Jluv re xat ukXoi oaoi TrJJs &toi', 
So/ijri /.lot xuXiji ysvead^ui Tuviod^ev xa^cod^fv ds oaa s/(o, Toff svto; fivui 
jUOf (fikia. 

44) Ptaaedo p. 65. c. ^ t5 (fiXoaofa y/v/f] fiuXiga uTtftutft xit acoiita , xai (ffvysi un' 
avTU, t,TiTft Ss ttvTt] xuS^' uvTrjV yiyvfod^ut. Et p. 1 14. e. Impedit antem corpus animum, quo 
minns Termn cemat. Phaed. c 10. et 27. Pravis capiditatibus enm pertnrbat. Ib. r. 11. et 33. 
Commendat inprimis a(a(pQoavvt}V , qnam in Pbaedone p. 68. c. esse diclt, t6 nfQi Tug snt- 
d^vfxtug /Xfj snToija^ut, uXX,' oXiytoqtag h/siv xai xoafii'fog. 

4.5) Cf. Phaed. p. 113. d. et V. D. Crome Programifta de nythis Platonicls ioiprimis de Necyiis. p. 10. 
Diisseldorf 1835. 

4C) Cf. V. D. Reinhold in Epistolis , qnas de philosophia Kantiana scripsit, T. II. Ep. 7. 11. ubi 
tosteadit, omnes fere vetcres philosopbos in snmmo bono definiendo eodem vitio labor&sse, cx quo 
atllttatis Btndio superstmxerint principia philosophiae moralis. Cf. I. A. Titfananni Opnscnla p. 12. 

47) Pbaedon c. 29. p. 81. a. (cf.c. 62. p. 113. sq. et Stallb. Pbileb. Proleg. p. 31.) 8x5v HToy jiifv t/nau 
tig TO o/itoiov avTfj t6 outSsg unsQ/fTUi, t6 d-fiov tc xai ud^tivttTOv xai apQOVl/nov, ol 
ucptxojusvrj vnun/ft uvrjj fvSui'iiiovi ftvut, nXdvijg xai uvoiug xai (fofioav — ti/T;;/.- 
Xay/isVTi; x:t.X. Unde rccte Heusde I. I. Vol. II. P. IIl. p. 79.: Qnemadmodum Socratem recte di- 
iermit- ((?ie. Tusc. 5, 4.) philosopbiam de coelo in terras devocasse, ita haud scio an Platoncm 
QUun e terris in ooeluin reduxisse certo qnodam sensn contendere liceat. 



— ;8 — 

H InTeniaido secotas, exUbnU ArisioteleS) Perip«i(dcme^<4M aiiciory.qam BMcin iu 
recte dixeris ingesii qnidrai excellentia et ■kertat^ magistro sao infcrlorea, «comine anten 
et doctrina eodem superiorem fuisse'*"). DisseBsif^ anten^ optimus discipuliis ab optimo 
magistro partim de principiis ^) , a quibns in doctrina morum explicanda profectus cst , 
partim de disputandi^') via, quam inenndam 'slbi pntavlt Priitiani' enim Aristoteles plane 
reiecit Dleas^), quas miriflce ampleiatus erat Plato; atqoe q^um blc trttduceret pbllds^- 
pham futurum tn mundam ndn adspectabtlera (vojjrdf), ut de mundo adspeCtabiit (oQatM) ludi- 
caret, ille mnndnm adspectabtlem In eum, qui adspectabills non est, transtullt, itaque 
Ipse caussas rerum in rebus quaeslvlt, quum Plato caussas rerum 1n hoiitlne quadsivissiet, 
qai ideas sequeretur ^''). Deinde, quum Plato a ratione ad sensus et ab anlversalibus Ideli^ad 
singnlares res pergere solitus^) esset, Aristoteles a senslbus ad ratlonem pergcbat, et uni\'er- 



■'••-'• 

48) Cr. Kmg de poetica philosophandi ratione, qni Platonem interdum vividiore qaodam phantasiae 

impetu abreptuB in opiniones inctdisse nec secui ipsis nec ciun ratlonis l^ihos sat congraentes 
contendit. 

49) Cf. egregiam commentationem Hfareti de eo, sitne inter Platonem et Aristotelen VM-konun tan- 
tum an rerum et sententiatum discrepantia. Opusc. Vol. IIL p. 187. £t Heumann Acta philos. 
T. II. p. 568. Weisse de Plat. et Arist. in constituendis sammis ph&os. principiis diSerentia. 
Lips. 1828., quem librum consalere mihi, proh dolor, non licuit. Ackermann, das ChristUche im 
Plato, de discrimine Aristotelis et Platonis p. 107 — 12^., uhi Raphaelem Urbinatem ab e^ prae> 
dicat, quod Platonem et Ariskitelem aptissime ita depiaxerit, ut altenun sursum oculoa tohentem, 
altemm vulta in terram defixo exbibuerit. 

50) Arist. Eeklc. Nicom. L. 1. e. 2. fif} Xm^&uvirco d" ^ftSi, ort dia(pipaaiv ol itnb xtov 
UQX<av Xdyot xai oi ent tui; uqyaq' fv yuQ xai nXurcov ijnoQti t5to xai eL,fjXti, 
noxfQOV uno xoiv uqx*^v jj ini xag aQX'*? *>*'' V ^^og. 

51) Xon enim dialogi forma nsus est ambigua ista nec satls definita, ^d dogmatico, (pipd vnlgo dicunt, 
dicendi genere. ^ ■ ., , 

62) Arist. Ethic. Nicom. L. I. c. 4. xo de xa&oXa fiikxiov tatag iniaxixf/aa&ai. xai $ia- 
noQ^auL ndg Xfyfxai, xatnfQ nQoguviog x^g xoiavTfjg l^tjx^jafoog yivo/tivijg Stik x6 
qti^ksg uvSQag figayayttv xu fiitj. — u/LKpoiv yug ovtoiv (pikoiv oatov nQoxiftav xijv 
uXrjd^fiuv. IHetaph. L. I. c. 9. p. 991. ed. Bek^ter. ro ds. Xiyfiv naQuSft'yiMi,xu avxu 
{jit tl^riji fivai xai ^frf/fw avra!»' TukXa xfvoXoytiv i^i xui ixfTOfpoj^ Xiytiv 
notr}Tfic4g> Et Anal. posth. 1, 19. ra yitQ tiSt} ;fat^«ra>, TfTfQtafiuTU yap igi. 
cf. Tennemann Gesch. d. Philos. T. IV. p. 48—53. 

5a) V. Heas4e VoL II. P. III. p. 79. StaUb. Phileb. Proleg. p. 20. Cf. Notan 47. 

54) Hinc Atticns ap. Enseb. Praep. Ev. XV. 13. ^yiQigoriXsg XfnTrj xui Tunfiv/j SQifivxrjgj ^Ttg 
SiaSi^vttt ftfv Ttov ini yij; nQay/ituTcov xai twv iv TBiotg aXrjQ^ftav iSfCv fiSvyaTO , 
T/jg Se ovTOjg dXrj&fiag inonTfvaou ro navfvSiov o/, otu rt ^v uvxia. 



— 9 — 

B«i«s ideas e singrnlaribaa rebos «oliifebat. Deniqae qaam Plato vitae osam in phiiose- 
pliaii^ oplimamqae eradiendi perficiendiqae hominis rationem seuper spectandam puUsset, 
Aristoteies iade pbilosopbiae praestaotiam dacebai, qaod, qiiam caeterae doctrinae ad vitac 
usam referrentar, hane anam per se ipsam tractandam esse profiteretur ^^). Unde neminem, 
pato, miruri snbierit^), quod in tribus illis libris^^), quos de doctrina monim scripsisse 
dicitnr, nunc Platonis, qai omnem philosophandi rationem ad veritatem^), nanceorara, qui 
omnia ad naturae vim ^^ uaam ac soiam revocarent, rationem habuisse, qnum 4>roximi ab eo 
philoMphi admiratioaem sui apud vulg^as excitaturi, dum nova et inaadita afferrent, de 
Tcritate param laborarent*^). 

Postquam igitur monuit, inanem operam esse, omoes opiniones de summo bono ex- 
pendere, seque tantum eas, quae sint insigniores, quaeve aliqua ratione niti videantur 
in medium prolaturum esse'*'), una cum Platone magistro nequc^^) in voluptate, neque in 
divitiis, ncque in bonore, neque in scientia*^'^), neque in ipsa virtute summum bonam 



55) Cf. Dan. WTttenbachii praecepta phQoa. logicae p. 75. Halae 1794. 

56) Hensde L I. VoL H. P. III. p. 99. 

57) 1. ^H&ixa Nixo/Lia/fia. 2. ^H&txu fii}'dka. 3. ^H&Dca EvSfjiiHU. cf. Schoell Gricch. Lilter. 
T. II. p. I7X. 

58) Cf. Heosde L L VoL II. P. IH. p. 50. 

59) Cie. de Fia. 4, 26. Aristoteles reliqoique Platonis alnmni aiunt, se omaia, qnae secnndu BatnnoB 
siiit, booa appcltare, ^ae amtem contra, mala. Unde lavenalis Sat. XIV. 321. 

Knnqnam alind Matara, alind Sapicntia dicit. 

60) Stoicos cogita, qui, qnasi corporis expertes sint homines, snmmum bonnm animo solnm comple- 
ctnntnr. Cic. de Fin. 5, B. Restant Stoici, qni, quum a Peripateticis et Academicls omnia 
transtulisscDt , uominibns aliis easdem res secuti sunt. Et c. 19. Qaemadmodiun in senatu 
scmper est aUqnis, qni interpretem postulet, sic isti nobis cum interprete audiendi snnt 

61) Etbic. Nicom. L L c. 2. unuaov; fxsv nv €%(xdZsLV xik; So^ug /LiuTuioTf^ov latog igiv , 
ixavbv Se Tug /.lukign eninoXul^Hau; ^ doxyaag i/tiv Tivd ).6)'ov. 

62) Arfst EtWc. Mieom. 1, 9. TOig fiev yd^ UQfT/j (Zenoni), Totg ds (p^ovrjatg (Soeratids), 
aXXoig J« aofiu (Piatoai) Tig sivai doxei, xoig ds tuviu ij totojv ti /itd^' tjdovr^i tj 
8X avfv fjSov^g (Platonem fortasse innuit)* sTfQoi Ss xai Ttjv sxxoq iveTr^^iav ar/ina- 
QaXafi(idvyaiv (Aristippus cum discipulis). Ibidem haec leguntnr: sStv dij nQogSfiTai Tr^g 
ijSovijg 6 ^iog avtuv (toov tpiXoxdXoav) , aansQ nfqtdnTS Tivog, dXX' e/ei xijV f^o- 
vijv ev eavTou 

63) Recte Mnretns Opusc. T. III. p. 183. Nos antem ex Aristotelis seutentia tantnm quidem tributmus 
vi^tuti, ut neque qui eam habeat, etiamsi caeteris omnibus careat, misemm, neque a quo iila ab:$it, 
etiaasi aliia oranibus afDuat, feiiceai esse posse foteamur; ncque tamen illud qneque damos, eain 

2) 



- 10 - 

potHmJam esse pronuntiat Volaptatem enim ait ranati, fluxam ae cadncam rem esse, 
divitias autem celerrime eripi posse, honorem vero in iis potins situm esse, qai hoaorem 
deferant, quam in iis, qui honore afficiantur, scientiam denique saepe ad comparaa- 
dam felicitatem parum ralere, adeo virtutem ipsam mancam^) et imperfectam esae, qaam 
saepe maximis in malis ac calaniitatibua versetor. Quare Aristoteles felicitatem parlter 
ktque Plato non aliunde quam ex utroque naturae ac fortunae bonorum gt;nere nasci dicit, 
id est, qunm e sempitemo virtutis studio, tum e copia externarara rerum sat affluente'^^). 

Beatum enim dicit, qui omnes actiones liuas perfecta virtute dirigat, bonisqne ex- 
temis mediocriter instructus sit, non ad quodlibet tempus, sed per vitam perfectam^). 
Quam summi boni definitionem iani accuratius, ut paullo ante Platonicam .illustrayimus, 
explicaturi sumus. Virtutem igitur dicit mediam <^^ quandam rem esse , ex praestantia 
autem et perfectione suraniam'''*) ; mediae enim res^^) non allae sunt, quam quas recta 
ratio probat Virtus autem ipsa, quae neque aifectio ^*') , neque potestas aliqua ac vis, 
sed iiabitus dicitur, partim ^') in contemplando partim In ag^endo versatur; in cog-nitione 

esse summam hominis booHm, aut in quo ea sit, nihil ei deesse posse ad beie beateqne 
vivendum. Ethic. Nicom. 10, 9. dttjaii dt xai Trjg exTog tvrjftBQiag dvd^Qwnu) ovri' 
y yuQ avzdoxrjg tj (fvaig nQog ro &e<a Qsiv , dkkd Jir xai t6 trSifia vyiai'v£iv xui 
TQOffrjv xai Ttjv XoinijV d^SQuneiav inuQX^iv, 

64) Ethic. Nic. 1, 10. ro ydo Tijg uQST^g dd^Xov xai TtXog uqhSov tlvai fpatvtTai xai 
&eT6ii Ti xai ficacuQiov. 

W) Etliic. Nicom. 1 , 10. et 1 , 9. (paiverai S' Sftoog xai tov extog aya&<Sv rtQogSeo- 
ftivrj (^ evSatfiOViu)' ddvvuTOV yuQ tj » QaStov tu xakd nQUTTeiv dx,OQtj)'rfrov ovra, 
noXXd fzhv yaQ uQdTTtrut, xu&dntQ Jt' oQydvcov, Std (piktov xai nkoTH xui noki- 
Tixtjg 3vvdfieo)g. Unde 1, 8. a/eS6v yuQ tv^cota Tig tiQfjTui xai tvnQa^^ia, 

6(5) Ethlc. Nlc 1, 11. T/' tfv xcokvti kiyeiv evSatfiova tov xar' uQtTtjv rtkeiav evtQysvra 
xai Totg ixTog uya&oig Ixavcig xt/oQ/jytjfiivov, firj tov Tv/ovra /qovov, ukkct Tiktiov 
^iov; Et 1, 8. vtvtftrjfiivcDV Srj twv dyad-mv TQi/fj, xai rtov fiev exrog ktyofii- 
vmv, Tcov Se ntQi yjv/fjv xai acofia, ro ntQi y^v/rjv xvQicoTUTa kiyofitv xai fidki^a 
uyad^d. ** 

67) Ethic. Nic. 2, 5. fitaorrjg Ttg uoa igiv ^ doerri, i;o/ai;u(f] ye oaa t3 fiiaa. 

68) Ib. c. 6. xaTu fiiv Trjv eaiav fitaoTrjg egiv tj UQtTr], xaTU Se rd UQtgov xai to tv 

dxQorrjg. 

69) Ethic. Nic. 6, 1. t6 St fiiaov egiv, ix»g 6 koyog o OQ&og kiyet. Rectaautem ratio Ciceroni 
de Off. l, 4. dicitur, quae veras, prava, quae falsas opiniones sequitur. 

70) Ethic. Nic. 2, 4. fi h ftrjTt nu&rj eiaiv ai dQerai fi^re Svvdfietg, ktintTat 
e^tig uvrug tivau 

71) Ib. 1, 13. kiyofttv yuQ avrcov (twv dQtToiv) Tug fttv SiavorjTixug , rdg Se rj&ixdg' 



- 11 - 

autem positae svnt sapientia, iBtellig^ntia , prudentia, in actione liberalitas ac 
temperantia. 

yirtus enim licet praeclara qaaedam ac divina res per se ipsa sit'^), tamen ad 
res praeclare a^cndas extemis velut instrumentis eget'^). Neque vero propterea existi- 
mandum est, multa et magna viruni beatum desideraturum esse. Ne multa, ut summa 
felicitate aliquis fruatur, non ad tempus aliquod, sed per vitam perfectam semper ea bona 
adsint necesse esU 

. Perfectam autem vitam intelligit longissimam, non eam, quae, quantum satis est, 
instructa bonis corporis et externis sit^'*). Quodsi quaeritur, utrum felicitas vel doctrina 
efBci, vel consuetudine acquiri , vel alia quadam exercitatione comparari possit, an 
potius divinitus, an etiam fortuito obveniat'^), consentaneum profecto est, si quod aliud 
a diis munus est hominibus datum, felicitatem quoque a diis inimortalibus donari, ideoque, 
quod ipsa rerum humanarum long^e est optima. Nam quum duo sint genera eorum, 
quac divinitus dantur, unum eorum, ad quae nihil confertur a nobis, ut forma, nobilitas ; 
alterum eorum , quorum nos quoque auctores sumus; felicitateni ex hoc posteriore genere 
csse dixeris. Nam datur a deo, et tamen non datur otiosis ac nihil agentibus, sed iis, 
qui exercitatione et consuetudine se ipsi ad omnem scientiam , virtutem atque honestatem 
colendam conipararunt. Quamobrem quum tria sint vivendi genera, maxime inslgnia, unum 
eorum, qui totos se conferunt ad contemplatiouem ac cog-nitionem rerum, alterum eorum, qui 



ao(pi'av ftev xai avvtaiv xui (f^ovrjatv StavotjTixag , iXfv&fQiOTt^Ta Js xai acaq>Qoav- 
vrjV fi&ixuq. Qaibus haec addit 2, 1. 7j f.isv diuvoTjTixt] TO n\tiov ix SiSuaxukta; i/ei 
xui Trjv yiveaiv xui TrjV av^t^aiv, fj Se f^&ixr) «5 t'5^8; ne^iytverai, o&ev xai rajoua 
sayrjxe /.itx^ov naqexxXtvov dno t5 e&eg x. t. X. 

72) Cf. Nota 64. 

73) Ethic. Nic. 2 , 2. vnoxfiTai upa rj d^tTrj eivai tj TOiuvTrj ne^i ijSovui; xai Xvnaq 
rtav §e\Ttgcov nQaxrix^. Et 7, 14. ovdejuiu yuo iviQyetu Tikeiog iunoSi^o/uivrj , 
i] S' evSuifxovtu TiMV TeKeitav. Sto npogSeiTut evSutucov Ttov iv awuuTi uya&djv 
xai Tcov ixTog xui Trjg rv/rjg, oncag /nrj i/xnoSiXrjTUt tuvtu, 

74) Ethic. Nic. 1, 6. to uvdQtantvov dyu&ov xpv/rjg ivioyetu ytveTui xut' UQeTfjV' — ert 
S' iv ^1(0 TeXti'(o. (.iia yuQ /tXiScov euQ s noiet, iSs f.it'u fjfxiQW Stoj Se eJt 
(.luxuQiov xui evSutftovu fitu fjftiQU, etJ' oXiyog /Qovog. Muretus Opusc. T. III. p. 204. 
iviQyeiuv exercitationem animi interpretatur. 

75) Ethic. Nic. 1 , 10. (id^ev xui dnoQftTui, noTSQOV igi ftad^rjTov ij i&igov ij uJ.Xcog 
noog uaxrjTov , fj xutu tivu &efuv fioiQuv rj xui Sid rv/rjv nuQayfveTut. Ac pauUo 
post: (pufvsTai Ss xixv, ei ftrj &e6neftnT6g igtv , dXXu St dQeTrjv xui tivu fiud^rjatv 
yj aaxrjaiv nuQuyfvtTUi , tcJov &eiOTdT(ov eivai. 



— la — 



capesaant rempublicam et in ageodifl rebus rersantnr, tertiap e^rim^ ^ui «d voluptatera 
referunt oninia, non dubium est, quin perfecta felicitas ea vita contineatur, quae menti 
convenienter traducitur, atque in rerum contemplatione posita est Ac sane quo maior 
contemplandi assiduitas in aliqno inerit, eo slmilior haec deonnn vitae erit ac sapiente 
dignissima. 



Sed Iiaec hactenus. Monendus enim est lector huins libelli, si forte niratofl fuerit, 
cur a scriptore disputationis huiug primae huic particulae altera adinncta non sit, non 
aliam eius rei caussam fuisse, quam Icgero quandam noper ei scriptam, ex qua comnien- 
tatio haec angustroribus qnam superiores finibus ac cancellis circumscrlbcnda esset. Cui 
leg-i ac normae quum diligenter obtemperandum esset , non solum secunda ista partioala 
ab eo omissa est, verum etiam disputationes illae in aliud tempus dilatae snnt, quarum 
altera aignmenta pro his sententHs allata explicaiurus , altera autem ipsa pondera horum 
argnmentorum examinaturus crat Instituentur autem hae disputationes, si deo placuerit, 
ab eodem alio ac magis opportuno tempore, et institucntur ita, nt, quantum in ipso est, 
desideriis eorum, quorum in usum haec ipsa conscripta sunt, Id est, discipuloram saorum 
satisfaciat quam maxime. 



76) Ethk. Nicom. 10, 8. fj Se xfX(i'a tvSatfiovta ort d-etogtjrtx^ Ti'g e?tv eveQYtta, ttai 
ivTiv&ev uv tfavetrj' — ^ t5 Sen eveQyeiu, ftouicaQioTtjxi Siatpi^eaa, &etootjTtxf] av 
ttrj' xui Twv dvd-Q(oni'v<ov d^ ij xavTfj avyyeve^dTTj evScufiovtxcoTtiT^ , — eSg' tifj «V 
Tf fvdaifiovta Q^etoQta xig. 



e t jl e t 3C b f d) tt t t t. 

- .- • 3C n g e m c i n e 8 < () r » < J^ f « f f « n 8« 

" ■-■-. ' A. Sl en 9 f D n 8 l e M e. 

I. giirbiefat^oHf(^ett@c^&ler. 

i. I^rlnii. JDIe 8:e&re »on ®ort unb feincn ©genfdjaften. SicSc^re »on bcr Srfc^affung, 
• ©t^ltung rnit» SBcltrcgicrung ®otte8. 25{e Se^re »on bcn gutcn unb bofcn ®cijlcm. 
gejung au8 bcm ©oangelijlcn 8uca8 nac^ bem ©runbtejrte unb ber SSulgata. 2 @t. 
2. Secuiida superior unb inferior. T)ie Sc^rc tion bcr fat^olif4)cn ^ircljc unb bcm 
unfcl&tbarcn 8e^ramte in bcrfelben. ©ie Scbre toon ®ott unb feinen §igenf(^aften. 
8e^g ber SSergprcbigt bci 9Jtatt^aeu§. 2 @t. 
' 3. Tertia. Die itt)n tton ben f). ©aframenten. 2 @t. 

4. Quarta. JBiblif^e ©efcljic^te be8 9?. Z. — Scfu8 e^ri|ht8 unfcr erlofcr. 2 @t. 

5. Quinta. a5«blif4)e ©cf^icbtc bc8 8(. %, — t>k 8cf)re von bcn l). ©aframcntcn, 
unb befonberS ber S5upe unb be8 Slltar8. Jturje ©ittenlc^rc. 2 @t. 

6. Sexta. aSiTjIifc^e ®efc^i(^te be8 31* Z. — ®ott unfcr ©cbo^frr, erlofcr unb ^cilig^ 
ma4>et. 2 @t. iRetiaionSU^^rer tton bcn 25ricf^. 

IL gfir bie ebangerifc&en ©c^firer. 

i. Prima. 3lu8fuHic^e S^arftcUung bcr ^rifllitl^cn SfJcligionSlc^re, jweite ^Slftc: bic 
(|>rfpc&c 8eben8le^re. ®cfc^ict)tc bcr c^ri(ili4)cn SRcligion, crjlc |)alftc. Scfung unb dxi 
nirung beS (S»angelium8 SRattf). unb bct aSrtcfc an ben SSimotb- im ®runbtcrtc. 2 ©t. 

2. Secunda superior unb inferior. (Sinlcitung tn bte beiiigcn ®d|)riftcn bc8 81. unb 
91. Z., jtpcite ^dlfte: befonbere einleitung in baS 9?. Z., tjcrbunben mit einei erlaus 
tembcn Eefung einjelner S5u4)er unb STbfd^nitte beffclben. ^urjc ©cfcbi^te bc6 cbrifls 
Kdjen, befonberS be8 beutfc^en .Rirc^jengefangeg, mit Slngabe ber bebeutenbjlen c^rijllfs 
clben ^trc^enlteber. 2 ®t. 

3. Tertia. Die ©runble^ren beS (5^riftent^um8 in einer furjen ffiicberfcolung ber ^rijl* 
li4^ ®Iauben8Ie()re unb etncr gmaueren @r6rterung bcr cbrifl(id[)cn gcbcnSIe^re. 
©eograj^bic bc8 bciligcn 8;anbe8. ®ef<^id!>tc ber gcoffenbartcn JReltgion be8 SI. unb 
% S. mit fleter S3enii^ung bcr JBtbel. 2 @t. 

4. Quaru. ^urje (Sinreitung in bic btblifd^cn ©4»riften. 3^ie ©nmblebren be8 S^ris 
fknt^fum* in eincr gmaucrcn (gr&rterung ber d^rifilic^m ®IaubCT8le&re unb riner 
Furjm Ueberfic^t bcr ^ilic^tenre^e. 2 ®t. (5o.nf[floriaU9iatfe , ^rof. aSubbe. 

5. Quinta. ©efcbic^ten unb Sc^rm be8 21. X. oon ^ofea an, unb bie be8 91. Z., mit 
jeo^raufci). 2 @t. 

6. Sexta. ®cfc^i(^tcn unb &e()ren be8 31. Z. bil ju ben ^onigm, na4> Jto^Irauf^). 
2 @t, £)bcric^rer ®ra8^of. 




r^ »■ '•* A- ■'•• ■ ■ ■ 
Sa*5>^- -" ■• 

^ #^^-v •■ ■"■' 

^ .■'■■ V. !• '^«■' 

►■';4-: ■ .-. •■- 






V r • 

."-.■^i--i 



' J; , ,>.?.r.:.- ^J. 

-.-■•■??^t\-^<^^ 

- ■ . .■A^.(;^%',A.'^f: 

.. :.C:'>.^m' 
•; ■■ ■'^m'&^ 

■■■ ..vtf^-^^^^k 

•.#P%aJ 

■y4:'^^.'i^5^ 
■.■'^■;:»:W^'^^^